نمىدهد و آنها را بعد از اجمال ، به تفصيل نمىكشاند . بعد از اين دو ، ابن نديم ( در گذشته به سال 385 ه . ق . ) در كتاب « الفهرست » سخنان كعب الاحبار را بسيار بعيد دانسته و از آن بيزارى مىجويد . به نظر او اين خبرها ، به اسطوره نزديكترند تا به نظر علمى - تاريخى . ابن نديم ، سپس خبر جهشيارى مربوط به سه گروه از بولان را ذكر مىكند و انتقال هنر خط به حيره را به واسطهء آنها ، نقل مىنمايد . امّا دوباره روايتى را ترجيح مىدهد كه : خداوند اسماعيل را در سن بيست و چهار سالگى به بيان خط عربى واداشت و فرزندان اسماعيل يعنى « نفيس » ، « نضر » ، « تيما » و « دومة » كسانى هستند كه آن را به تفصيل وضع نمودند . آن‌گاه ابن نديم وجه ديگرى را هم روايت مىكند كه مردى ديگر از بنى مخلد بن كنانه ، خط را به عربها آموخت « 1 » . على رغم اين نظر علمى از « ابن نديم » و دورى جستن وى از تفسير اسطوره‌اى در باب پيدايش خط ، مىبينيم ، « ابن فارس » ( در گذشته به سال 395 ه . ق . ) كه معاصر « ابن نديم » است ، روايت كعب الاحبار را ذكر مىكند و مىگويد : « آدم ( ع ) نخستين كسى است كه خط را نوشت و آن گاه با ذكر روايتى از ابن عباس ، مىگويد : « اسماعيل ( ع ) ، نخستين كسى است كه نوشت » و سپس ترجيحا مىگويد : خط از جانب خداوند [ توقيفى ] است . بنابر اين [ ابن فارس ] به خبر آدم [ ع ] بر مىگردد و بعيد مىداند كه خط اختراع كسى باشد « 2 » . اين موضع از « ابن فارس » با فضل و ديدگاههاى علمىاى كه دارد ، عجيب است ! بعد از « ابن فارس » ، حدود نيم قرن بعد ، ابو عمرو دانى ( در گذشته به سال 444 ه . ق . ) را مىبينيم كه راى واحدى در باب خط ، با روايت از « ابن عباس » ، ذكر مىكند . او با تكيه به برخى امور مبهم آغاز خط عربى را به « جلجان بن موهم » كه [ در واقع ] برگرفته از وحى

--> ( 1 ) محمد بن النديم ، الفهرست ، صص 12 - 13 . ملاحظه مىشود كه ابن نديم هم از روح اسطوره‌اى رهايى نيافته است . [ آمده كه خط فراگرفته شده از مردى از بنى مخلد ، به خط جزم نامبردار بوده است . اين خط از مسند حميريان اخذ شده است غانم قدّورى الحمد ، رسم المصحف ، ص 31 ] . ( 2 ) احمد بن فارس ، الصحابى فى فقه اللغة و سنن العرب فى كلامها ، ص 7 . [ وى در خصوص ادعاى خود به آيات 31 سورهء بقره ( 2 ) ، 1 و 4 سوره علق ( 96 ) و 1 سورهء قلم ( 68 ) استدلال كرده است . ] .